Ғылымитехникалықбағдарламатақырыбыныңатауы: «ҚазақстанРеспубликасыныңхалықтытұрақтыауызсуменқамтамасызетудіңнегізгікөзіжәнеұзақмерзімдірезервіретіндежерастытұщысуыресурстарынбағалау».

Бағдарламаныңорындаушы: «У.М.АхмедсафинатындағыГидрогеологияжәнегеоэкологияинституты» ЖШС.

Бағдарламаныңмақсаты – ҚазақстанРеспубликасыныңхалқынтұрақтыауызсументұщыжерастысуларыныңресурстарыесебіненгеоақпараттық-аналитикалыққамтамасызетужәнеғылыминегіздеу.

Жобаныңміндеттері:

1) КлиматтықжәнеантропогендікөзгерістержағдайындаҚазақстанРеспубликасыныңтұщыжәнеаздапсортаңданғанжерастысуларыныңқалпынакелетінжәнеболжамдыресурстарыныңқалыптасуерекшеліктерінбағалау.

2) Антропогендікжәнетабиғи-климаттықәсерлердіңнәтижесіндежерастысуларыресурстарынаәсерететінжағымсызпроцестердіанықтау, алдыналу, бәсеңдетунемесежоюүшінөңірлікзерттеужұмыстарынжүргізу.

3) ҚазақстанРеспубликасыныңурбанизацияланғанжәнеауылдықаумақтарынауызсуменқамтамасызетуүшінтұщыжәнеаздапсортаңданғанжерастысуларыресурстарыныңқамтамасызетілуін, жай-күйінжәнепайдалануылукелешегінбағалау.

4) Келешектегісуғадегенқажеттіліктінегіздеу, үлкенжәнешағынқалаларды, ауылдықелдімекендердіауызсументұрақтықамтамасызетусценарийлерінәзірлеу.

5) Қаламенауылхалқынтабиғижәнетехногендіксипаттағытөтеншежағдайларорыналғанжағдайдаауызсуменқамтамасызетунұсқаларыннегіздеу.

6) Трансшекаралыққатерлертуындағанжағдайдажерастытұщысуресурстарынбасқарусценарийлерінәзірлеу.

7) Ауызсуғатағайындалғанжерастытұщысуларынсутапшыболғанөңірлергежіберунұсқаларыннегіздеу.

8) Антропогендікжәнетабиғи-климаттықәсерлердіңнәтижесіндежерастысуларыресурстарынаәсерететінжағымсызпроцестердіңалдыналу, бәсеңдетунемесежоюжөніндегіұсыныстардыәзірлеу.

9) Жерастытұщысуларыныңбарланған, игерілмегенкенорындарыныңмемлекеттікрезервтікқорыныңұйымдастырылуыннегіздеу.

10) Тасқындықағындыжәнеерігенқарсуынжинауғажәнесақтауғаарналғанжерастырезервуарларынұйымдастыруменжасаудынегіздеу.

11) Олардыпайдалануменқорғаубойыншабасқарушылықшешімдерқабылдау, бағалау, болжауүшінауызсуғажарамдыжерастытұщысуларыресурстарыныңгеоақпараттық-талдамалыққосалқыжүйесінәзірлеужәнеқұру.

Актуальность:Жерүстітұщысуларыныңтапшылығыкөптегенелдердіжерастысуларынбелсендітүрдепайдалануғамәжбүрлейді. Бұлсуменжабдықтаукөзіретіндежерастысуларыныңжерүстісуларынақарағандабірқатарартықшылықтарыныңболатындығыментүсіндіріледі. Біріншіден, жерастысуларының, әдетте, сапасыжақсырақболады, оларластануменинфекциядансенімдіқорғалған, маусымдықжәнекөпжылдықауытқуларғаазұшыраған, соныменқатаркөпжағдайдаолардыпайдалануқымбатсутазартушараларынқажететпейді. Халықтыауызсуменжабдықтауүшінжерастысуларынбарыншаықтималдыпайдалануүрдісі, негізіненжерүстісукөздерініңкүтпегенжерден (апаттық) ластануыжағдайларыныңжиілепкетуінебайланысты, қазіргіуақытташаруашылық-ауызсуменжабдықтаужүйелерініңсенімділігінарттырудыңжалпыәлемдікстратегиясындаайқындаушыорынғашығыпотыр.

Қазақстанныңжерастытұщысуларыресурстарынигерудіңөзектілігісудыңтымтапшыболуыпроблемаларыншешудеартатүседі, ол «Қазақстан – 2050» Стратегиясындағы» негізгіжаһандықсын-қатерлерқатарындаерекшеаталған: «Су – барыншашектеуліресурсжәнеоныңкөздеріниеленуүшінкүресжербетіндегішиеленіспенжанжалдарсебептерініңбіріретінде, қазірдіңөзіндегеосаясаттыңасамаңыздыфакторынаайналыпотыр». «Суменқамтамасызетупроблемасыбіздіңеліміздедеөткірболыпотыр. Бізгесапалыауызсужетіспейді. Бірқатарөңірлероныңзардабынқаттытартуда» делінген.  ҚазақстанРеспубликасының 2025 жылғадейінгіСтратегиялықдамужоспарының «Жасыл» экономикажәнеқоршағанортадеген 6-шыСаясатыныңмемлекеттікміндеттерініңтізбесіндесуресурстарынпайдаланудыңжәнеқорғаудыңтиімділігінарттыруқажеттілігібөліпкөрсетілген.

Бағдарламаныңкүтілетіннәтижелеріұзақмерзімдікелешектеелімізхалқыныңтұрақтыауызсуменжабдықталуынқамтамасызетуүшінжерастытұщысуларыныңұлттықресурстарынтиімдібасқаруғабағытталған. Зерттеунәтижелеріұзақмерзімдікелешектемемлекетхалқыныңтұрақтыауызсуменжабдықталуынқамтамасызетуүшінжерастытұщысуларыресурстарынбасқарубөлігіндеаридтікгидрогеологияныңдамуынағылыми-қолданбалыүлесқосатынболады.

Барлаужасалғанжерастытұщысуларықорларынтиімдіигерунұсқаларыменсценарийлеріннегіздеумемлекеттікбағдарламалардыіскеасырубарысындақолдабарсуресурстарыныңкөлемінұлғайтуға; ұлттықкомпанияларменжекекәсіпорындардықалажәнеауылдықжерхалқынауызсуменжабдықтаудыңорталықтандырылғанжүйелеріжобаларыніскеасыруғаинвестициясалуғатартуға; ішугеарналғансутапшылығыбарөңірлердісуменқамтамасызетужағдайларынжақсартуғажағдайжасайды.

Әлеуметтік тиімділік таза тұщы су тапшылығы проблемаларын шешуді; қала және ауыл халқының ауыз сумен жабдықтаудың орталықтандырылған жүйелерімен қамтылуын арттыруды; ғылыми тұрғыдан негізделген бағалау және ұсыным материалдарын іс-жүзінде енгізуді; халықтың денсаулығын қамтамасыз етуді, халықтың және экономика салаларының сумен қамтамасыз етілуі тұрақтылығын арттыруды, ұлттық су қауіпсіздігі мен мемлекеттің орнықты дамуын арттыруды қамтиды.

 

Бағдарлама орындаушыларының біліктілігі, жұмыс тәжірибесі, негізгі жарияланымдары, Хирш индексі, ғылыми өлшемдік базадағы профиліне сілтеме, мақсатқа және күтілетін нәтижелерге жету жолындағы рөлі туралы

 

2021 жылгы нәтижелері

Техногенез процестерінің дамуы мен климаттық жағдайлардың өзгеруін ескере отырып, тұщы және әлсіз тұзды жерасты суларының ресурстарын қалыптастырудың негізгі шарттары зерттелді. Жер асты суларының сапасына және олардың ресурстарына әсер ететін техногенез процестеріне неғұрлым бейім аудандар Батыс Қазақстан аумағында бөлінді. Батыс, Атырау, Ақтөбе және Ақтау урбандалған аймақтарын, ауылдық аумақтарды ауыз сумен қамтамасыз ету үшін тұщы және әлсіз тұзды жерасты суларының ресурстарын пайдалану перспективаларына баға берілді. Каспий маңы ойпаты, Арал-Каспий ойысы және Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні шегінде ауыз су сапасындағы жерасты сулары ресурстарының геоақпараттық-талдамалық кіші жүйесі бағалау, болжау, оларды ұтымды пайдалану және қорғау үшін әзірленді.

Батыс Қазақстан аумағы бойынша жерасты суларының пайдаланылатын қоры тәулігіне 2999,33 мың м3 құрайды, оның ішінде шаруашылық-ауыз сумен қамтамасыз етуге арналғаны – 1558,04. Шаруашылық-ауыз су мақсатындағы барланған жерасты сулары қорларымен, сондай-ақ 3 г/дм3 дейін минералданған болжамды жерасты сулары ресурстарымен қамтамасыз етілу дәрежесі жағынан алғанда Ақтөбе облысы қамтамасыз етілген аумаққа, Маңғыстау облысы – ішінара қамтамасыз етілген, ал Атырау және Батыс Қазақстан облыстары – жеткіліксіз қамтамасыз етілген (тапшы) аумақтарға жатқызылған.

3 г/дм3 дейін минералданған жерасты суларының  болжамды ресурстарының барлану дәрежесі әкімшілік облыстар (%) бойынша осы шаманың айтарлықтай ауытқуы кезінде айтарлықтай төмен күйде қалуда: Ақтөбе облысында – 11,4; Атырау облысында – 2,06; Батыс Қазақстан облысында – 11,4; Маңғыстау облысында – 26,6, бұл тұщы жерасты суларының жаңа кен орындарын іздеу және барлау перспективасын көрсетеді.

Жарияланғанеңбектертізімі

1.Осипов С.В., Ливинский Ю.Н., Ерменбай А.М. Ресурсы подземных вод Казахстана как основа устойчивого водоснабжения населения//Международнаянаучно-практическая конференция «Управление водными ресурсами в условиях глобализации», г.Алматы, 11-12 марта 2021 г. С. 157-163

2.Абсаметов М.К., Муртазин Е.Ж.Состояние и перспективы использования подземных вод для сельского хозяйства Казахстана//Международнаянаучно-практическая конференция «Управление водными ресурсами в условиях глобализации», г.Алматы, 11-12 марта 2021 г. С. 105-110

3.V.Rakhimova. Hydrocycles For The Intensification Processes of Groundwater Treatment from Hexavalent Chromium Using In Situ Technology //48 IAH Congress, Inspiring Groundwater, Brussels Belgium, Book of Abstracts,  2021, p.101.

4.Тлеуова Ж.Т., Мухамеджанов М.А. Загрязнение окружающей среды и его влияние на здоровье населения// Горный журнал Казахстана, №2, 2021, C.36-41